EnglishEnglishنقشه سایتنقشهصفحه اول پرتالپرتالایرانایران
 
نشرياتاطلاعیه هامعرفی ساختار و تشکیلات دستگاهارتباط با مادرباره مانظرسنجیپرسش و پاسخ
درباره قنات
  
 مصاحبه با آقاي محمد برشان از نويسندگان و متخصصين قنات در كشور
 آقاي محمد برشان در سال 1338 در شهرستان بافت به دنيا آمدند و ليسانس زبان و ادبياتفارسي را در سال 1373 از دانشكده ادبيات دانشگاه كرمان دريافت كردند. هر چند ايشان از سال 1362 در سمت هاي اداري در سازمان آب منطقه اي هرمزگان و كرمان مشغول به كار هستند ولي به دليل علاقه شخصي به تحقيق، كتاب هاي زيادي در زمينه آب تاليف كرده اندكتاب هايي مانند تاريخ آب و آبياري استان كرمان  كه در آن انواع سامانه هاي قديمي آب رساني در استان كرمان را معرفي كردند. در كتاب سفرنامه آب  به بررسي باورها و آيين هاي مردم استان كرمان در رابطه با آب پرداخته اند. در كتاب كاريزگران كرمان با بيش از 60 مقني زبده استان مصاحبه كرده وتجربيات آنان را مدون نمودند. كتاب «سنگ ها، سفال ها، خشت ها » نحوه آب رساني به تخت جمشيد، شهر سوخته زابل و ارگ بمَ را تشريح مي كند. كتاب آب و اديان  ديدگاه هاي اديان و ملل را در مورد آب بررسي مي كند. ايشان كتاب پيشينه قنات در تاريخ ايران را به دو زبان فارسي و انگليسي تاليف و منتشرنموده اند و كتاب بنگان در گذر زمان به بوم نگاري زادگاه نويسنده در شهرستان بافت مي پردازد. آقاي برشان در چند فيلم مستند نيز نقش محقق و كارگردان را بر عهده داشته اند مانند معماران بي نشان، آسياب ها، گاوگردها، سايه سار سبز و ميراث پنهان. در سال 1375 با تعامل وزارت نيرو و سازمان ميراث فرهنگي، به منظور حفظ، احيا و معرفي آثارتاريخي آب، موسسه اي به نام گنجينه ملي آب ايران تاسيس شد. شعبه اين موسسه در سال 1379 تحت مديريت آقاي برشان در كرمان افتتاح و ايشان مدت 10 سال مديريت اين موسسه را بر عهده داشتند.به دليل احاطه آقاي محمد برشان به نقش تاريخي قنات در ايجاد و حفظ تمدن كشور ايران،دراين مقاله به گفتگوي ايشان با مجله KWC  پرداخته ايم تا بااهميت قنات بيشترآ شنا شويم.

لطفا تاريخچه قنات و نقش آن در تمدن كشور ايران را بيان كنيد؟

 البته ابتدا معدن كاوان بودند كه قنات هاي اوليه را در كوه هاي آرارات و رشته كوه هاي زاگرس ايجاد كردند. معدن كاوها آب را يك عنصر مزاحم براي كارشان مي دانستند به همين دليل كانال هايي در زيرزمين حفر مي كردند و براي هوا دهي به اين كانال ها يكسري ميله حفر مي كردند تا هوا به سطح كانال برسد. احتمالا آب مزاحمي كه از اين كانال ها خارج مي شد به مصرف كشاورزي مي رسيد. بعدها كشاورزان پي بردند مي توانند دست به ساخت قنات بزنند وا ز اين پديده براي آبياري كشت و زرع خود استفاده كنند. به اين شكل بود كه قنات در ايران شكل گرفت. برا ساس مطالعاتي كه شده چون اولين تمدن هاي ا يران كهن به نام تمدن شهداد در كرمان بوده، به همين خاطر مركز اصلي و رشد قنات در اين منطقه قرار گرفته است. تمدن آراتا كه همان تمدن شهداد است ارتباط نزديكي با تمدن سومر و ايلام داشته است و قدمتي حدود 12 هزار سال دارد. از اين تمدن آثار مهمي در رابطه با آب، مانند آسياب ها، حمام ها، يخدان ها، آب انبارها و جوي هاي آب قديمي باقي مانده كه گنجينه هاي بسيار بي نظيري هستند. قنات ها هم يكي ا ز آثار به جا ماندها زا ين تمدن كهن ا ست.ا ين گونه بود كه شكل گيري قنات در پهنه ايران و عمدتا در كرمان صورت گرفت و اهميت وجود قنات وارد زندگي بشر شد.
در حال حاضر در كشور قنات هايي وجود دارند كه قدمت آن ها به 2500 سال قبل مي رسداوج تلاش قنات سازي در زمان ساسانيان بود و هخامنشيان نيز در اين زمينه كار كردند. در زمان ساسانيان قانوني وجود داشت كه هر كسي يك قنات را آباد مي كرد چند نسل از پرداخت ماليات معاف مي شد. پس ا ز اسلام نيز امويان و عباسيان در اين زمينه تلاش كردند. مهم ترين كتاب در مورد آب، در دوران آل بويه و به وسيله ابوبكر كرجي نوشته شده است. كرجي رياضيدان و آب شناس ايراني كه در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم زندگي مي كرد و هم دوره ابوريحان بيروني و ابو علي سينا و زكرياي رازي بود، او كتابي نوشته با نام استخراج آب هاي پنهاني.  اين اولين كتابي بود كه بر اساس پديده هاي علمي، خروج آب به سطح زمين را به وسيله قنات و به دليل ثقل و شيب زمين توضيح مي دهد. در زمان سلجوقيان قنات دوباره گسترش يافت. سلجوقيان به سربازاني كه در جاهاي مختلف كشور داشتند زمين مي دادند تا در آن كشت و كار كنند واز اين طريق اولين سيستم فئوداليزم در گستره قنات و واگذاري قنات ها شكل گرفت. در همه دنيا اساس تمدن بر پايه آب است و اساس دسترسي به آب رودخانه است، فقط در ايران است كه تمدن رودخانه اي و تمدن قناتي در كنار هم شكل گرفته، اين نوع تمدن را در هيچ كجاي جهان نمي توانيد ببينيد. نمود عيني تمدن قناتي و رودخانه اي، شهرا صفهان است كه در كنار زاينده رود است و تعداد زيادي هم قنات دارد.

به اعتراف همه مورخين مركز پيدايش قنات ايران بوده است. بعدها در قبرس، يونان، عمان، چين، عراق و اسپانيا قنات ديده مي شود ولي در اروپا قنات به معني واقعي وجود نداشته است. اروپايي ها چون قنات نداشتند تاليفاتي هم در اين زمينه ندارند، تااين كه در سال هاي اخير اشخاصي مانند آقاي آنتوني جان اسميت در مورد قنات مطالعاتي كردند و كتاب هايي در مورد قنات و نظام آبياري ايران نوشتند.از ديگر محققين مي توان از هانري گوبلو و خانم لمبتون نيز نامبرد. محققين اروپايي و مورخين شرقي، متفق القول هستند كه قنات براي اولين بار درايران احداث شده ا ست.تمدن قناتي نگرش خاص خودش را دارد. شما هيچ وقت در طول تاريخ نمي بينيد مردم شهرهايي مثل كرمان ، يزد، كاشان يا بيرجند به جايي حمله كرده باشند. مردم تمدن قناتي مردمي آرام، قانع و زحمت كش هستند و در عين حال مي بينيد پهلوانان بزرگي از يزد وكرمان برخاسته اند. در صورتي كه در تمدن رودخانه اي چون در آمد زياد است، امكان داشتن سپاه و استخدام لشكر وجود دارد در نتيجه تهاجم هاي زيادي در تمدن ها رودخانه اي اتفاق افتاده است. نقطه ضعف تمدن هاي قناتي نيز همين قنات بوده است. زماني كه آقا محمد خان قاجار مي خواست خان زند را اسير كند اولين اقدام او كور كردن 14 قنات اصلي بود كه آب را به درون شهر كرمان مي رساند. يكي از مهم ترين دوران رشد قنات سازي در زمان ميرزا آقا خان نوري بود.جدا ا ز زندگي سياسي ميرزا آقا خان،اين وزير ناصرالدين شاه در زمينه احداث قنات، خيلي زحمت كشيد و قنات هاي بزرگي مخصوصا در تهران راه انداخت كه آب تهران تا سال 1330 از همين قنات ها تامين مي شد. وقتي آقا محمد خان قاجار مردم كرمان را كور كرد پادشاهان قاجار به خاطر دل جويي از اين مردم يكسري آباداني در كرمان انجام دادند.ا ز جمله تعدادي قنات به وسيله ميرزا آقا خان در كرمان احداث شد. بي حرمتي و از اهميت افتادن قنات ها زماني شروع شد كه اولين دستگاه حفاري و پمپ هاي آب وارد ايران شدند. گفته مي شود اكنون 35 تا 36 هزار رشته قنات در ايران وجود دارد در حالي كه اين رقم در اوايل دهه 20 بالاي 50 هزار رشته بود. البته با همه اهميتي كه قنات در استان كرمان دارد،ا ز نظر تعداد رتبه هفتم را در كشور دارد. رتبه ا ول متعلق به خراسان جنوبي است بعد خراسان شمالي،ا ستان هاي اصفهان،اراك، يزد و آذربايجان رتبه هاي بعدي را در سطح كشور دارند و كرمان هفتم است. به واسطه همين قنات ها، با وجودا ين كه كرمان منطقه اي خشك و گرم است اما يك پنجم باغ هاي كشور در اين استان قرار دارند. مجموع دبي آب 4 قنات دُشَتر، قنَبرَ آباد، باغ دَشت و باغچَمَك كه همگي در بم واقع هستند، به اندازه آورد آب زاينده رود در سال هاي ترَ سالي است.

قنات در آب رساني كشور در حال حاضر چه نقشي دارد؟

با وجود اين كه بسياري ا ز قنات ها در سرتاسر كشور خشك شده وا ز بين رفته اند ولي هنوز دومين روش استحصال آب كشور از قنات ها است. البته اين در شرايط مختلف و استان هاي مختلف فرق مي كند. كشور ايران 3 نوع سرزمين دارد. سرزمين هاي پرُ باران، پرُ آب و كم آب. پرُ باران مثل خط شمالي كشوري، پرُ آب مثل غرب كشور. درا ستان هاي خشكي مانند يزد، كرمان، خراسان جنوبي،سيستان و بلوچستان، شرق فارس و هرمزگان در گذشته قنات عمده ترين عامل آبياري بوده ولي الان متاسفانه ما قنات هاي قابل ملاحظه اي در اين استان ها نداريم، مگر قنات هايي كه آن قدرآب شان زيادا ست كه در مقابل برداشت بي رويه از سفره هاي زيرزميني مقاومت كرده ا ند و خشك نشده اند. خشكسالي هاي سال هاي اخير هم خودش مزيد بر علت بوده و باعث خشك شدن تعدادي از قنات ها شده است. يكي ديگر ا ز عواملي كه باعث شده قنات ها در پنج دهه گذشته ازبين بروند اصلاحات ارضي است. هدف اصلاحات ا رضي انتقال زمين هاي بزرگ مالكان به كشاورزان بود. در عمل وقتي زمين ها را بين كشاورزان تقسيم مي كردند و قنات ها كه قبلا مالك مشخصي داشتند بي صاحب مي ماندند. مالكين قنات ها براي زنده نگاه داشتن قنات سازمان و برنامه ريزي داشتند. نفقه جمع كن داشتند، مقني هايي داشتند كه كارشان لايروبي و احياي قنات بود. بعد از اصلاحات ا رضي كشاورزان كوچك توان وبودجه مديريت اين قنات ها رانداشتند،بنابراين قنات ها شروع كردند به خشك شدن و اين شرايط ضربه بزرگي به اهميت و حيثيت قنات ها وارد شد. متأسفانه اصلاحات ارضي هرگز نتوانست آن جوري كه فكر مي كردند و مي خواستند موفق باشد و فقط باعث شد كه قنات ها از بين برود، چون كشاورزان نه توان داشتند نه پول و نه دل بستگي كه قنات را حفظ كنند. البته هنوز هم قنات هاي مهمي وجود دارد و مي شود لااقل آن ها را حفظ كرد، قنات زارچ را در يزد داريم كه طول آن به 70 كيلو متر مي رسد. قنات قصبه گناباد را داريم كه ناصر خسرو قبادياني در سفر نامه ا ش از آن اسم برده و خاطراتي دربارها ين قنات تعريف كرده است. قنات هاي بمَ را داريم. قنات جوپار را داريم كه در مرحله ثبت جهاني است. قنات 2 طبقه اردستان را داريم. بله درست است كه هنوز قنات هاي زيادي داريم ولي حرف اول را در آبياري چاه هاي عميق و پمپ ها مي زنند.

 حضور اين چاه هاي عميق و پمپ ها چه تاثيري بر روي قنات ها گذاشته است؟

متاسفانه تعداد چاه هاي عميق به صورت وحشتناكي افزايش پيدا كرده، يعني آبي كه قرن ها در سفره هاي زير زميني جمع شده بود در عرض 30 سال به وسيله پمپ هاا ز درون چاه ها بالا كشيده شد. ما در حال حاضر بيلان منفي داريم، بنابراين موقعي كه در درون زمين آبي نباشد طبعاً در قنات ها هم آب نيست. مشكل ديگر اين است كه موتور پمپ ها رگه هاي دروني زمين را متلاشي مي كنند و شبكه هاي آب درون زمين را از بين مي برند اين فاجعه را در استان كرمان در دشت زرند و رفسنجان مي توان ديد، به شكلي كه آب چاه هاي عميق از شوري به تلخي رسيده و در عمق 400 الي 450 متري بايد دنبال آب گشت.

با اين شرايط آينده آب كشور را چگونه مي بينيد؟

آينده آب خوشايند نيست. قرن بيستم را قرن نفت مي گفتند و دعواها بر سر نفت بود. در قرن بيست و يكم جنگ ها بر سرآب است. در همه جهان تنش هاي آبي وجود دارد.تنش آبي بين ايران و افغانستان بر سر رودخانه هيرمند است. در سال هاي اخير ديگر آب اين رودخانه به سيستان هم نمي رسد. بحث ديگر در منطقه رودخانه هاي دجله و فرات است كه از تركيه سر چشمه مي گيرند و وارد سوريه مي شوند وا ز آن جا مي آيند به عراق. تركيه سدهايي را روي اين2رود زده كه براي سوريه و عراق خوشايند نيست. مهم ترين منطقه تنش زا در خاورميانه منطقه جولان ا ست كه منطقه اي اشغال شده است و من مطمئنم در آينده تنش هاي آبي بين همسايگاني مثل سوريه وا سرائيل و ساير جاهاي ديگر تشديد مي شود. در داخل كشور شما خشك شدن درياچه اروميه رادر چه مي بينيد؟ بستن سدهايي بر روي رودخانه هايي كه به اين درياچه مي ريزد، به خصوص سيمينه رود و زرينه رود. با بستن سدهاي كارون 1و 2و 3 ديگر به اندازه كافي آب به شهرهاي پايين دست كارون نمي رسد و اين عملا محيط زيست را تهديد مي كند و آن را رو به تحليل مي برد. همه اين اتفاقات خطرناك است. طبيعت هم كاملاً  هوشمند عمل مي كند اگر دست كاري در طبيعت بكنيم، آن گاها ز روي درياچه اروميه طوفان هاي نمك بلند خواهد شد و منطقه را تهديد خواهد كرد. ديگرمناطق هم دردسرهاي خودشان را خواهند داشت.

چه عكس العملي نسبت به اين شرايط مي توان نشان داد؟

من نمي خواهم بگويم همه چيز نااميد كننده است. اگر تدبير و مديريت وجود داشته باشد بر بسياري از مشكلات مي توان پيروز شد. شما نگاه كنيد همه سدهايي كه ما مي زنيم مثمرثمرنيست.نياز انسان يك حرفي است و حفظ طبيعت يك حرف ديگر. ولي اگر مديريت بين اين نياز انسان و طبيعت نباشد مسلماً كاري از پيش نمي رود. فراموش نكنيم اين آب است كه هميشه حرف اول را مي زند. اين آب است كه تمدن ها را به وجود آورده و يا آن ها را از بين برده استهر وقت كه ما حرمت آب را نگاه نداريم، آب ما را با آمدن و رفتن خودش تنبيه مي كند. يعني مي آيد و سيلاب ايجاد مي كند و مي رود خشكسالي به وجود مي آورد. ما زلزله هاي زيادي در طول تاريخ داشته ايم. ولي خشكسالي بلايي بسيار ناهنجارتر و خطرناك تر از زلزله استچون زلزله چند ثانيه اي مي آيد و به ناگهان خرابي هاي خود را ايجاد مي كند، ولي خشكسالي ممكن است سال ها طول بكشد و به تدريج همه چيز را از بين ببرد و باعث كوچ مردم از منطقه براي هميشه بشود.

 چه نكاتي در مديريت آب به نظر شما بايد در اولويت قرار گيرد؟

نيازا نسان به آب شوخي بردار نيست و آب در دسترس مردم بسيار كم ا ست و باا فزايش جمعيت روز به روز كمتر هم مي شود. پس مديريت آب بايد بسيار جسورانه عمل كند و اين مديريت هيچ ربطي به حكومت ها ندارد و مستقل از آن هست. ببينيد مثلا ما الان قانون توزيع عادلانه آب را داريم كه در سال 1361 تصويب شده است. اين قانون ديگر جواب گو نيست. قوانين بايد به گونه اي باشند كه هر منطقه به تواند جداگانه تصميم بگيرد، چون شرايط هر منطقه با هم فرق مي كند. يك منطقه پُر آب است و يك منطقه كم آب. مثلاً استان هاي شمالي كشوريك نوع مديريت آب احتياج دارند و مناطقي مانند كردستان ، لرستان و همدان يك نوع ديگر و مناطقي مانند كرمان، سيستان و بلوچستان، يزد، هرمزگان و فارس يك جور ديگر مديريت آب لازم دارند. مديريت بايد بر اساس ملاحظات منطقه اي انجام شود نه اين كه ما يك قانوني بنويسيم و قرار باشد در تمام ا يران يكسان عمل شود.اصولا تفكرات مردم هر منطقه هم در مورد آب متفاوت است. ما يك همايش داشتيم، يكي ا ز دوستان از گيلان آمده بود و گله مند بود كه 20 روز است باران نباريده اين در حالي بود كه در كرمان 6 ماه باران نيامده بود. تفكرات و انديشه ها و نيازها و نوع برخورد با مسئله آب در مناطق مختلف با هم فرق مي كند و هر كجا مديريت خاص خودش را مي طلبد.

امتیازدهی
میانگین امتیازها:5 تعداد کل امتیازها:1
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
شماره تلفن
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
۱۳۹۸ شنبه ۲۷ مهر
آخرین تصویر ماهواره
بازدید کنندگان
تعداد بازدیدکنندگان امروز 10
تعداد بازدیدکنندگان دیروز 23
تعداد کل بازدیدکنندگان تا امروز 289212
تعداد کاربران بر خط 43
تعداد کاربران لاگین بر خط 1
Copyright @ 2018. ardestanmet.ir. All rights reserved.
Powered by DorsaPortal