EnglishEnglishنقشه سایتنقشهصفحه اول پرتالپرتالایرانایران
 
نشرياتاطلاعیه هامعرفی ساختار و تشکیلات دستگاهارتباط با مادرباره مانظرسنجیپرسش و پاسخ
در باره قنات
 
 
 مصاحبه با آقای محمد برشان از نویسندگان و متخصصین قنات در کشور
 آقای محمد برشان در سال 1338 در شهرستان بافت به دنیا آمدند و لیسانس زبان و ادبیاتفارسی را در سال 1373 از دانشکده ادبیات دانشگاه کرمان دریافت کردند. هر چند ایشان از سال 1362 در سمت های اداری در سازمان آب منطقه ای هرمزگان و کرمان مشغول به کار هستند ولی به دلیل علاقه شخصی به تحقیق، کتاب های زیادی در زمینه آب تالیف کرده اندکتاب هایی مانند تاریخ آب و آبیاری استان کرمان  که در آن انواع سامانه های قدیمی آب رسانی در استان کرمان را معرفی کردند. در کتاب سفرنامه آب  به بررسی باورها و آیین های مردم استان کرمان در رابطه با آب پرداخته اند. در کتاب کاریزگران کرمان با بیش از 60 مقنی زبده استان مصاحبه کرده وتجربیات آنان را مدون نمودند. کتاب «سنگ ها، سفال ها، خشت ها » نحوه آب رسانی به تخت جمشید، شهر سوخته زابل و ارگ بمَ را تشریح می کند. کتاب آب و ادیان  دیدگاه های ادیان و ملل را در مورد آب بررسی می کند. ایشان کتاب پیشینه قنات در تاریخ ایران را به دو زبان فارسی و انگلیسی تالیف و منتشرنموده اند و کتاب بنگان در گذر زمان به بوم نگاری زادگاه نویسنده در شهرستان بافت می پردازد. آقای برشان در چند فیلم مستند نیز نقش محقق و کارگردان را بر عهده داشته اند مانند معماران بی نشان، آسیاب ها، گاوگردها، سایه سار سبز و میراث پنهان. در سال 1375 با تعامل وزارت نیرو و سازمان میراث فرهنگی، به منظور حفظ، احیا و معرفی آثارتاریخی آب، موسسه ای به نام گنجینه ملی آب ایران تاسیس شد. شعبه این موسسه در سال 1379 تحت مدیریت آقای برشان در کرمان افتتاح و ایشان مدت 10 سال مدیریت این موسسه را بر عهده داشتند.به دلیل احاطه آقای محمد برشان به نقش تاریخی قنات در ایجاد و حفظ تمدن کشور ایران،دراین مقاله به گفتگوی ایشان با مجله KWC  پرداخته ایم تا بااهمیت قنات بیشترآ شنا شویم.

لطفا تاریخچه قنات و نقش آن در تمدن کشور ایران را بیان کنید؟

 البته ابتدا معدن کاوان بودند که قنات های اولیه را در کوه های آرارات و رشته کوه های زاگرس ایجاد کردند. معدن کاوها آب را یک عنصر مزاحم برای کارشان می دانستند به همین دلیل کانال هایی در زیرزمین حفر می کردند و برای هوا دهی به این کانال ها یکسری میله حفر می کردند تا هوا به سطح کانال برسد. احتمالا آب مزاحمی که از این کانال ها خارج می شد به مصرف کشاورزی می رسید. بعدها کشاورزان پی بردند می توانند دست به ساخت قنات بزنند وا ز این پدیده برای آبیاری کشت و زرع خود استفاده کنند. به این شکل بود که قنات در ایران شکل گرفت. برا ساس مطالعاتی که شده چون اولین تمدن های ا یران کهن به نام تمدن شهداد در کرمان بوده، به همین خاطر مرکز اصلی و رشد قنات در این منطقه قرار گرفته است. تمدن آراتا که همان تمدن شهداد است ارتباط نزدیکی با تمدن سومر و ایلام داشته است و قدمتی حدود 12 هزار سال دارد. از این تمدن آثار مهمی در رابطه با آب، مانند آسیاب ها، حمام ها، یخدان ها، آب انبارها و جوی های آب قدیمی باقی مانده که گنجینه های بسیار بی نظیری هستند. قنات ها هم یکی ا ز آثار به جا ماندها زا ین تمدن کهن ا ست.ا ین گونه بود که شکل گیری قنات در پهنه ایران و عمدتا در کرمان صورت گرفت و اهمیت وجود قنات وارد زندگی بشر شد.
در حال حاضر در کشور قنات هایی وجود دارند که قدمت آن ها به 2500 سال قبل می رسداوج تلاش قنات سازی در زمان ساسانیان بود و هخامنشیان نیز در این زمینه کار کردند. در زمان ساسانیان قانونی وجود داشت که هر کسی یک قنات را آباد می کرد چند نسل از پرداخت مالیات معاف می شد. پس ا ز اسلام نیز امویان و عباسیان در این زمینه تلاش کردند. مهم ترین کتاب در مورد آب، در دوران آل بویه و به وسیله ابوبکر کرجی نوشته شده است. کرجی ریاضیدان و آب شناس ایرانی که در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم زندگی می کرد و هم دوره ابوریحان بیرونی و ابو علی سینا و زکریای رازی بود، او کتابی نوشته با نام استخراج آب های پنهانی. این اولین کتابی بود که بر اساس پدیده های علمی، خروج آب به سطح زمین را به وسیله قنات و به دلیل ثقل و شیب زمین توضیح می دهد. در زمان سلجوقیان قنات دوباره گسترش یافت. سلجوقیان به سربازانی که در جاهای مختلف کشور داشتند زمین می دادند تا در آن کشت و کار کنند وا ز این طریق اولین سیستم فئودالیزم در گستره قنات و واگذاری قنات ها شکل گرفت. در همه دنیا اساس تمدن بر پایه آب است و اساس دسترسی به آب رودخانه است، فقط در ایران است که تمدن رودخانه ای و تمدن قناتی در کنار هم شکل گرفته، این نوع تمدن را در هیچ کجای جهان نمی توانید ببینید. نمود عینی تمدن قناتی و رودخانه ای، شهرا صفهان است که در کنار زاینده رود است و تعداد زیادی هم قنات دارد.

به اعتراف همه مورخین مرکز پیدایش قنات ایران بوده است. بعدها در قبرس، یونان، عمان، چین، عراق و اسپانیا قنات دیده می شود ولی در اروپا قنات به معنی واقعی وجود نداشته است. اروپایی ها چون قنات نداشتند تالیفاتی هم در این زمینه ندارند، تااین که در سال های اخیر اشخاصی مانند آقای آنتونی جان اسمیت در مورد قنات مطالعاتی کردند و کتاب هایی در مورد قنات و نظام آبیاری ایران نوشتند.از دیگر محققین می توان از هانری گوبلو و خانم لمبتون نیز نامبرد. محققین اروپایی و مورخین شرقی، متفق القول هستند که قنات برای اولین بار درایران احداث شده ا ست.تمدن قناتی نگرش خاص خودش را دارد. شما هیچ وقت در طول تاریخ نمی بینید مردم شهرهایی مثل کرمان ، یزد، کاشان یا بیرجند به جایی حمله کرده باشند. مردم تمدن قناتی مردمی آرام، قانع و زحمت کش هستند و در عین حال می بینید پهلوانان بزرگی از یزد وکرمان برخاسته اند. در صورتی که در تمدن رودخانه ای چون در آمد زیاد است، امکان داشتن سپاه و استخدام لشکر وجود دارد در نتیجه تهاجم های زیادی در تمدن ها رودخانه ای اتفاق افتاده است. نقطه ضعف تمدن های قناتی نیز همین قنات بوده است. زمانی که آقا محمد خان قاجار می خواست خان زند را اسیر کند اولین اقدام او کور کردن 14 قنات اصلی بود که آب را به درون شهر کرمان می رساند. یکی از مهم ترین دوران رشد قنات سازی در زمان میرزا آقا خان نوری بود.جدا ا ز زندگی سیاسی میرزا آقا خان،این وزیر ناصرالدین شاه در زمینه احداث قنات، خیلی زحمت کشید و قنات های بزرگی مخصوصا در تهران راه انداخت که آب تهران تا سال 1330 از همین قنات ها تامین می شد. وقتی آقا محمد خان قاجار مردم کرمان را کور کرد پادشاهان قاجار به خاطر دل جویی از این مردم یکسری آبادانی در کرمان انجام دادند.ا ز جمله تعدادی قنات به وسیله میرزا آقا خان در کرمان احداث شد. بی حرمتی و از اهمیت افتادن قنات ها زمانی شروع شد که اولین دستگاه حفاری و پمپ های آب وارد ایران شدند. گفته می شود اکنون 35 تا 36 هزار رشته قنات در ایران وجود دارد در حالی که این رقم در اوایل دهه 20 بالای 50 هزار رشته بود. البته با همه اهمیتی که قنات در استان کرمان دارد،ا ز نظر تعداد رتبه هفتم را در کشور دارد. رتبه ا ول متعلق به خراسان جنوبی است بعد خراسان شمالی،ا ستان های اصفهان،اراک، یزد و آذربایجان رتبه های بعدی را در سطح کشور دارند و کرمان هفتم است. به واسطه همین قنات ها، با وجودا ین که کرمان منطقه ای خشک و گرم است اما یک پنجم باغ های کشور در این استان قرار دارند. مجموع دبی آب 4 قنات دُشَتر، قنَبرَ آباد، باغ دَشت و باغچَمَک که همگی در بم واقع هستند، به اندازه آورد آب زاینده رود در سال های ترَ سالی است.

قنات در آب رسانی کشور در حال حاضر چه نقشی دارد؟

با وجود این که بسیاری ا ز قنات ها در سرتاسر کشور خشک شده وا ز بین رفته اند ولی هنوز دومین روش استحصال آب کشور از قنات ها است. البته این در شرایط مختلف و استان های مختلف فرق می کند. کشور ایران 3 نوع سرزمین دارد. سرزمین های پرُ باران، پرُ آب و کم آب. پرُ باران مثل خط شمالی کشوری، پرُ آب مثل غرب کشور. درا ستان های خشکی مانند یزد، کرمان، خراسان جنوبی،سیستان و بلوچستان، شرق فارس و هرمزگان در گذشته قنات عمده ترین عامل آبیاری بوده ولی الان متاسفانه ما قنات های قابل ملاحظه ای در این استان ها نداریم، مگر قنات هایی که آن قدرآب شان زیادا ست که در مقابل برداشت بی رویه از سفره های زیرزمینی مقاومت کرده ا ند و خشک نشده اند. خشکسالی های سال های اخیر هم خودش مزید بر علت بوده و باعث خشک شدن تعدادی از قنات ها شده است. یکی دیگر ا ز عواملی که باعث شده قنات ها در پنج دهه گذشته ازبین بروند اصلاحات ارضی است. هدف اصلاحات ا رضی انتقال زمین های بزرگ مالکان به کشاورزان بود. در عمل وقتی زمین ها را بین کشاورزان تقسیم می کردند و قنات ها که قبلا مالک مشخصی داشتند بی صاحب می ماندند. مالکین قنات ها برای زنده نگاه داشتن قنات سازمان و برنامه ریزی داشتند. نفقه جمع کن داشتند، مقنی هایی داشتند که کارشان لایروبی و احیای قنات بود. بعد از اصلاحات ا رضی کشاورزان کوچک توان وبودجه مدیریت این قنات ها رانداشتند،بنابراین قنات ها شروع کردند به خشک شدن و این شرایط ضربه بزرگی به اهمیت و حیثیت قنات ها وارد شد. متأسفانه اصلاحات ارضی هرگز نتوانست آن جوری که فکر می کردند و می خواستند موفق باشد و فقط باعث شد که قنات ها از بین برود، چون کشاورزان نه توان داشتند نه پول و نه دل بستگی که قنات را حفظ کنند. البته هنوز هم قنات های مهمی وجود دارد و می شود لااقل آن ها را حفظ کرد، قنات زارچ را در یزد داریم که طول آن به 70 کیلو متر می رسد. قنات قصبه گناباد را داریم که ناصر خسرو قبادیانی در سفر نامه ا ش از آن اسم برده و خاطراتی دربارها ین قنات تعریف کرده است. قنات های بمَ را داریم. قنات جوپار را داریم که در مرحله ثبت جهانی است. قنات 2 طبقه اردستان را داریم. بله درست است که هنوز قنات های زیادی داریم ولی حرف اول را در آبیاری چاه های عمیق و پمپ ها می زنند.

 حضور این چاه های عمیق و پمپ ها چه تاثیری بر روی قنات ها گذاشته است؟

متاسفانه تعداد چاه های عمیق به صورت وحشتناکی افزایش پیدا کرده، یعنی آبی که قرن ها در سفره های زیر زمینی جمع شده بود در عرض 30 سال به وسیله پمپ هاا ز درون چاه ها بالا کشیده شد. ما در حال حاضر بیلان منفی داریم، بنابراین موقعی که در درون زمین آبی نباشد طبعاً در قنات ها هم آب نیست. مشکل دیگر این است که موتور پمپ ها رگه های درونی زمین را متلاشی می کنند و شبکه های آب درون زمین را از بین می برند این فاجعه را در استان کرمان در دشت زرند و رفسنجان می توان دید، به شکلی که آب چاه های عمیق از شوری به تلخی رسیده و در عمق 400 الی 450 متری باید دنبال آب گشت.

با این شرایط آینده آب کشور را چگونه می بینید؟

آینده آب خوشایند نیست. قرن بیستم را قرن نفت می گفتند و دعواها بر سر نفت بود. در قرن بیست و یکم جنگ ها بر سرآب است. در همه جهان تنش های آبی وجود دارد.تنش آبی بین ایران و افغانستان بر سر رودخانه هیرمند است. در سال های اخیر دیگر آب این رودخانه به سیستان هم نمی رسد. بحث دیگر در منطقه رودخانه های دجله و فرات است که از ترکیه سر چشمه می گیرند و وارد سوریه می شوند وا ز آن جا می آیند به عراق. ترکیه سدهایی را روی این2رود زده که برای سوریه و عراق خوشایند نیست. مهم ترین منطقه تنش زا در خاورمیانه منطقه جولان ا ست که منطقه ای اشغال شده است و من مطمئنم در آینده تنش های آبی بین همسایگانی مثل سوریه وا سرائیل و سایر جاهای دیگر تشدید می شود. در داخل کشور شما خشک شدن دریاچه ارومیه رادر چه می بینید؟ بستن سدهایی بر روی رودخانه هایی که به این دریاچه می ریزد، به خصوص سیمینه رود و زرینه رود. با بستن سدهای کارون 1و 2و 3 دیگر به اندازه کافی آب به شهرهای پایین دست کارون نمی رسد و این عملا محیط زیست را تهدید می کند و آن را رو به تحلیل می برد. همه این اتفاقات خطرناک است. طبیعت هم کاملاً  هوشمند عمل می کند اگر دست کاری در طبیعت بکنیم، آن گاها ز روی دریاچه ارومیه طوفان های نمک بلند خواهد شد و منطقه را تهدید خواهد کرد. دیگرمناطق هم دردسرهای خودشان را خواهند داشت.

چه عکس العملی نسبت به این شرایط می توان نشان داد؟

من نمی خواهم بگویم همه چیز ناامید کننده است. اگر تدبیر و مدیریت وجود داشته باشد بر بسیاری از مشکلات می توان پیروز شد. شما نگاه کنید همه سدهایی که ما می زنیم مثمرثمرنیست.نیاز انسان یک حرفی است و حفظ طبیعت یک حرف دیگر. ولی اگر مدیریت بین این نیاز انسان و طبیعت نباشد مسلماً کاری از پیش نمی رود. فراموش نکنیم این آب است که همیشه حرف اول را می زند. این آب است که تمدن ها را به وجود آورده و یا آن ها را از بین برده استهر وقت که ما حرمت آب را نگاه نداریم، آب ما را با آمدن و رفتن خودش تنبیه می کند. یعنی می آید و سیلاب ایجاد می کند و می رود خشکسالی به وجود می آورد. ما زلزله های زیادی در طول تاریخ داشته ایم. ولی خشکسالی بلایی بسیار ناهنجارتر و خطرناک تر از زلزله استچون زلزله چند ثانیه ای می آید و به ناگهان خرابی های خود را ایجاد می کند، ولی خشکسالی ممکن است سال ها طول بکشد و به تدریج همه چیز را از بین ببرد و باعث کوچ مردم از منطقه برای همیشه بشود.

 چه نکاتی در مدیریت آب به نظر شما باید در اولویت قرار گیرد؟

نیازا نسان به آب شوخی بردار نیست و آب در دسترس مردم بسیار کم ا ست و باا فزایش جمعیت روز به روز کمتر هم می شود. پس مدیریت آب باید بسیار جسورانه عمل کند و این مدیریت هیچ ربطی به حکومت ها ندارد و مستقل از آن هست. ببینید مثلا ما الان قانون توزیع عادلانه آب را داریم که در سال 1361 تصویب شده است. این قانون دیگر جواب گو نیست. قوانین باید به گونه ای باشند که هر منطقه به تواند جداگانه تصمیم بگیرد، چون شرایط هر منطقه با هم فرق می کند. یک منطقه پُر آب است و یک منطقه کم آب. مثلاً استان های شمالی کشوریک نوع مدیریت آب احتیاج دارند و مناطقی مانند کردستان ، لرستان و همدان یک نوع دیگر و مناطقی مانند کرمان، سیستان و بلوچستان، یزد، هرمزگان و فارس یک جور دیگر مدیریت آب لازم دارند. مدیریت باید بر اساس ملاحظات منطقه ای انجام شود نه این که ما یک قانونی بنویسیم و قرار باشد در تمام ا یران یکسان عمل شود.اصولا تفکرات مردم هر منطقه هم در مورد آب متفاوت است. ما یک همایش داشتیم، یکی ا ز دوستان از گیلان آمده بود و گله مند بود که20روز است باران نباریده این در حالی بود که در کرمان 6 ماه باران نیامده بود. تفکرات و اندیشه ها و نیازها و نوع برخورد با مسئله آب در مناطق مختلف با هم فرق می کند و هر کجا مدیریت خاص خودش را می طلبد...

 
امتیازدهی
میانگین امتیازها:5 تعداد کل امتیازها:1
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)
ارسال نظرات
نام  
آدرس پست الکترونیکی شما    
شماره تلفن
توضیحات  
تغییر کد امنیتی  
کد امنیت  
 
۱۳۹۷ دوشنبه ۲۸ آبان
آخرین تصویر ماهواره
بازدید کنندگان
تعداد بازدیدکنندگان امروز 2
تعداد بازدیدکنندگان دیروز 74
تعداد کل بازدیدکنندگان تا امروز 255300
تعداد کاربران بر خط 104
تعداد کاربران لاگین بر خط 1
Copyright @ 2018. ardestanmet.ir. All rights reserved.
Powered by DorsaPortal